سرطان تقسیم و تولید غیرطبیعی سلول‌هاست که می‌تواند در بدن گسترش یابد، معمولاً یک بیماری تلقی می‌شود که بیش از 100 نوع مختلف را شامل می‌شود. شواهد نشان می‌دهند که یک سوم بیش از 560000 مرگ ناشی از سرطان به تغذیه و شیوه زندگی نظیر رژیم ناکافی، عدم فعالیت فیزیکی، مصرف الکل، و اضافه وزن و چاقی نسبت داده می‌شود.

کارسینوژنز ریشه یا عامل گسترش سرطان می‌باشد. تغذیه می‌تواند فرآیند سرطان‌زایی را در هر مرحله از جمله متابولیسم کارسینوژن، دفاع سلولی و میزبان، تمایز سلولی و رشد تومور تغییر دهد.

تغذیه و رژیم تقریباً در %35 عوامل سببی سرطان نقش دارند. رژیم‌های غذایی شامل مهارکننده‌ها و محرک‌های کارسینوژن می‌باشد.

از جمله مهارکننده‌های رژیمی کارسینوژن عبارتند از:

آنتی‌اکسیدان‌ها (نظیر ویتامین C، ویتامین A، کاروتنوئیدها، ویتامین E، سلنیوم و روی) و فیتوکمیکال‌ها.

محرک‌های رژیمی کارسینوژن شامل چربی موجود در گوشت قرمز و هیدروکربن‌های آروماتیک پلی‌سیکلیک (PAHs) که از کباب کردن گوشت قرمز در دمای بالا ایجاد می‌شود، می‌باشد.

الکل

مصرف الکل با افزایش خطر سرطان‌های دهان، حنجره، حلق، مری، ریه، کولون، رکتوم، کبد و سینه ارتباط دارد. برای سرطان‌های دهان، حلق، حنجره و مری مصرف روزانه 2 تا 3 نوشیدنی در مقایسه با غیرمصرف‌کنندگان خطر را 2 تا 3 برابر افزایش می‌دهد. زمانی‌که با استعمال تنباکو همراه شود، خطر بالاتر از مصرف الکل یا استعمال تنباکو به تنهایی می‌باشد.

علاوه بر این، سوءتغذیه مرتبط با مصرف الکل در افزایش خطر برخی سرطان‌ها مرتبط می‌باشد. 3 تا 4 و بیشتر نوشیدنی الکلی در هفته پس از تشخیص سرطان سینه خطر عود را افزایش می‌دهد که این امر به‌ویژه در زنان یائسه و دارای اضافه وزن یا زنان چاق مشاهده می‌گردد.

فیتوکمیکال‌های محافظتی سرطان میوه‌ها و سبزیجات

در مطالعات حیوانی محدودیت غذا رشد بیشتر سرطان‌های القایی و سرطان‌های خودبخودی را مهار می‌کند. به نظر می‌رسد محدودیت کالری بدون سوءتغذیه در پیشگیری از سرطان در حیوانات اثر مثبتی داشته باشد. این امر در انسان‌ها هنوز اثبات نشده است.

چاقی

چاقی ریسک فاکتور مهمی برای سرطان محسوب می‌شود که %6 تمامی سرطان‌ها ناشی از چاقی می‌باشد. چاقی خطر پیشرفت و مرگ‌ومیر ناشی از سرطان را افزایش می‌دهد. ارتباط میان وزن بدن و شاخص توده بدنی با برخی سرطان‌های خاص به‌طور گسترده‌ای مورد مطالعه قرار گرفته است که رابطه مثبتی با سرطان‌های مری، پانکراس، کیسه صفرا، کبد، سینه (پس از یائسگی)، اندومتریوم، کلیه، کولون و رکتوم نشان می‌دهد.

در مردان، افزایش BMI با سرطان‌های تیروئید، کولون و کلیه و در زنان با سرطان‌های اندومتریوم، کیسه صفرا، کلیه و مری مرتبط می‌باشد.

وزن بدن در دوران کودکی بایستی در پایین‌ترین حد BMI نرمال باشد زیرا افزایش وزن بیش از حد در نوجوانی با افزایش خطر دو برابر مرگ ناشی سرطان کولون در بزرگسالی ارتباط دارد. به نظر می‌رسد اضافه وزن و چاقی خطر عود سرطان را افزایش و میزان بقا را کاهش می‌دهد.

فعالیت فیزیکی

فعالیت فیزیکی منظم به‌ویژه در زنان و افراد مسن‌تر خطر مرگ‌ومیر را کاهش می‌دهد. تمامی انواع فعالیت فیزیکی در برابر سرطان کولون، سرطان سینه پس از یائسگی، و سرطان اندومتریوم نقش محافظتی دارد. لذا 45 - 60 دقیقه فعالیت فیزیکی با شدت متوسط برای بیشتر روزهای هفته توصیه می‌شود. حصول و حفظ وزن مناسب بدن بایستی هدف اصلی در تمام افرادی باشد که سرطان آنها درمان شده است.

میزان چربی و سرطان

تحقیقات روابطی میان برخی انواع سرطان و میزان چربی رژیمی را نشان می‌دهند. رژیم‌های غنی از چربی معمولاً کالری بیشتری داشته و باعث چاقی و اضافه وزن می‌شوند. چربی اشباع موجود در گوشت قرمز ممکن است با افزایش خطر سرطان‌های کلورکتال، اندومتریوم، و احتمالاً لنفوئید و هماتولوژیک ارتباط داشته باشد.

خوردن مقادیر بیشتری از اسیدهای چرب امگا 3 (غذاهایی نظیر ماهی‌های چرب، روغن بذرک، گردو، برخی جلبک‌ها) با مصرف نسبت مناسب از اسیدهای چرب امگا 6 (چربی‌های چندغیراشباع نظیر روغن ذرت، روغن آفتابگردان و روغن گلرنگ) می‌تواند خطر سرطان کولون و پروستات را کاهش دهد.

پروتئین ماهی از گوشت قرمز سالم‌تر است، چربی کمتری داشته و منبع غنی اسیدهای چرب امگا 3 می‌باشد. در صورت مصرف گوشت قرمز، توصیه می‌شود قسمت‌های لخم‌تر و قطعات کوچک‌تر انتخاب شوند. ماکیان و حبوبات نیز جایگزین‌های مطلوبی محسوب می‌شوند. به‌منظور کاهش خطر سرطان و بهبود کلی سلامتی، دریافت غذاهای گیاهی و محدودیت مصرف منابع حیوانی نظیر گوشت قرمز و گوشت و مرغ فرآوری‌شده توصیه می‌شود.

نیترات‌ها به‌عنوان نگهدارنده به گوشت‌های فرآوری‌شده افزوده می‌شوند. نیترات می‌تواند به‌راحتی به نیتریت احیا گردد که به نوبه خود می‌تواند موتاژن و کارسینوژن باشد. نیترات‌ها و نیتریت‌ها در مواد غذایی دود داده، نمک‌سود، و ترشیجات مورد استفاده قرار می‌گیرند. نیترات‌های سدیم و پتاسیم در بسیاری از غذاها وجود داشته و به سوسیس‌ها و کالباس رنگ صورتی می‌بخشند اما منابع عمده رژیمی آنها، سبزی‌ها و آب آشامیدنی است. این مواد همچنین به‌صورت درون‌ساز در معده و کولون افرادی که مقادیر زیادی گوشت قرمز مصرف می‌کنند تولید می‌شود.

زغالی کردن یا پختن گوشت در دمای 400 F یا بیشتر سبب تولید هیدروکربن‌های آروماتیک پلی‌سیکلیک (PAHs) و آمین‌های هتروسیکلیک می‌شود. PAHs موتاژن و کارسینوژن می‌باشد. برشته کردن و سرخ کردن غذاها در حد نرمال PAHs زیادی تولید نمی‌کند.

پروتئین‌های حیوانی که چربی بیشتری دارند PAHs بیشتری تولید می‌کند. به‌عنوان مثال گوشت کبابی نسبت به مرغ کبابی PAH بیشتری تولید می‌کند. منبع آتش نیز می‌تواند تولید PAH را تحت تأثیر قرار دهد. زغال چوب نسبت به گاز دود بیشتری ایجاد می‌کند.

تغذیه و پیشگیری از سرطان

رفتارهای غذایی نقش مهمی در ارتقای سلامتی و پیشگیری از بیماری‌ها بازی می‌کنند. ترکیبات طبیعی که در پیشگیری از سرطان مورد بررسی قرار گرفته‌اند شامل پلی‌فنول‌های موجود در میوه‌ها و سبزیجات، چای سبز، کورکومین زردچوبه و resveratrol انگور و توت می‌باشد.

فنولیک اسید، فلاونوئید، stilbenes و لیگنین فراوان‌ترین پلی‌فنول‌ها می‌باشند که پتانسیل پیشگیری‌کنندگی اینها از توانایی آنها در تعدیل تغییرات اپی‌ژنتیک در سلول‌های سرطانی ناشی می‌شود. مکانیسم عملکرد آنها به‌خوبی شناخته نشده است.

رژیم سرشار از میوه و سبزی، سویا، گیاه‌های درمانی نظیر زردچوبه، دارچین، چای سبز و قهوه توصیه می‌شوند.

کلسیم و ویتامین D

مکمل‌یاری کلسیم و لبنیات خصوصاً شیر ممکن است با کاهش خطر سرطان کولورکتال ارتباط داشته باشند. برای سال‌ها توصیه‌های عمومی بر استفاده از ضدآفتاب و کمتر در معرض نور آفتاب قرار گرفتن بود که این امر سبب کاهش سنتز ویتامین D از سطح پوست و در نتیجه کمبود ویتامین D می‌شود.

مطالعات نشان می‌دهند که سطوح بالاتر 25 هیدروکسی ویتامین D (25OHD) با شیوع پایین‌تر سرطان‌های کولون، سینه، تخمدان، کلیه، پانکراس، پروستات، و سایر سرطان‌ها ارتباط دارد. به‌دلیل نقش ویتامین D3 در پیشگیری از سرطان، مصرف روزانه 2000 واحد ویتامین D جهت رسیدن سطح 25(OH)D سرم به 40-60 ng/ml ایمن محسوب می‌شود.

قهوه و چای

قهوه حاوی چندین آنتی‌اکسیدان و ترکیبات فنولی می‌باشد که برخی از آنها دارای خواص ضدسرطانی هستند. قهوه همچنین کافئین دارد که از خانواده فیتوکمیکال‌های آلکالوئید محسوب می‌شود. قهوه به سبب دارا بودن منابع زیادی از آنتی‌اکسیدان‌ها ممکن است اثر محافظتی علیه سرطان داشته باشد.

چای نیز منبع خوبی از فنول‌ها و آنتی‌اکسیدان‌ها می‌باشد. چای سبز چون طی فرآیند حرارت داده نمی‌شود، لذا نسبت به چای سیاه حاوی کاتچین بیشتری می‌باشد. کاتچین فعالیت بیولوژیک دارد و دارای خواص آنتی‌اکسیدانی، آنتی‌آنژیوژنز می‌باشد که منجر به پیشگیری از سرطان می‌شود.

فولات و اسیدفولیک

فولات دریافت‌شده از غذاها متیلاسیون، سنتز و ترمیم DNA را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

فولات از طریق متابولیسم تک‌کربنه به‌دلیل تغییرات ژن نقش مهمی در کارسینوژنز کولورکتال دارد. چندین مطالعه نشان می‌دهند دریافت بالاتر فولات با کاهش خطر سرطان پانکراس در ارتباط می‌باشد. با این حال دریافت بیش از حد فولات ممکن است اثرات منفی و مضر در برخی سرطان‌ها داشته باشد که تحقیقات بیشتری مورد نیاز می‌باشد.

میوه و سبزی

مصرف میوه اثر محافظتی در برابر سرطان‌های دهان، حلق، حنجره، مری، دهانه رحم، ریه و معده دارد. سبزیجات غیرنشاسته‌ای نظیر اسفناج، گوجه‌فرنگی و فلفل احتمالاً در برابر سرطان‌های دهان، حلق، حنجره و مری نقش حفاظتی دارند. تمامی سبزیجات به‌ویژه انواع سبز و زرد آن، احتمالاً از سرطان معده پیشگیری می‌کنند.

توصیه کشورهای مختلف به مصرف میوه و سبزی متفاوت است اما به‌طور کلی مصرف 3 سروینگ یا بیشتر از سبزیجات و 2 یا بیشتر میوه در روز توصیه می‌شود. هر سروینگ تقریباً 80 گرم یا نصف لیوان می‌باشد.

عوامل آنتی‌کارسینوژن میوه‌ها و سبزیجات آنتی‌اکسیدان‌هایی نظیر ویتامین C و E، سلنیوم و فیتوکمیکال‌ها می‌باشند. فیتوکمیکال‌ها شامل کاروتنوئیدها، فلاونوئیدها، ایزوفلاون‌ها، لیگنین، ارگانوسولفیدها، ترکیبات فنولی و منوترپن‌ها می‌باشند.

هنوز کاملاً مشخص نیست کدام ماده میوه‌ها و سبزیجات بیشترین اثر حفاظتی در برابر سرطان را دارا می‌باشد. این مواد دارای مکانیسم‌های تکمیلی و همپوشانی نظیر القای آنزیم‌های دفع مسمومیت، مهار تولید نیتروزآمین، فراهم کردن سوبسترا برای عوامل شیمی‌درمانی، رقیق کردن و چسبیدن به عوامل کارسینوژن در مجرای گوارشی، تغییر هورمون‌های متابولیسمی، و اثرات آنتی‌اکسیدانی می‌باشند.

سویا و فیتواستروژن‌ها

سویا یک پروتئین گیاهی حاوی فیتواستروژن‌ها (استروژن گیاهی بسیار ضعیف) و ایزوفلاون‌هایی نظیر جنیستئین و دایدزئین می‌باشد. رژیم‌های سرشار از مقادیر بالایی از سویا اثر حفاظتی در برابر سرطان سینه دارند، به‌خصوص اگر قبل از بزرگسالی مصرف شوند.

مصرف سویا در زنان با تشخیص سرطان‌های حساس به هورمون (مانند سینه و اندومتریوم) و زنان یائسه ضد و نقیض می‌باشد.

پودرهای تجاری مکمل سویا و غذاهایی که از محصولات سویا تهیه می‌شوند ممکن است محتوای ایزوفلاونی بیشتری نسبت به غذاهایی که از سویای کامل تهیه می‌شوند مانند توفا یا شیر سویا داشته باشند.

انجمن سرطان آمریکا توصیه می‌کند که افرادی که سابقه سرطان سینه دارند مصرف سویا را به 3 سروینگ در روز محدود کرده و از پودرهای مکمل سویا و محصولات سویا استفاده نکنند. علیرغم این توصیه در زنان، در مردان مبتلا به سرطان‌های حساس به هورمون مانند سرطان پروستات مصرف مرتب غذاهای حاوی سویا مفید به نظر می‌رسد.

نویسندگان: شکوفا باقری‌نیا – عاطفه سادات صفوی
کارشناسان تغذیه معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی تهران

منبع: کراوس 2012